De epigastrische pijn is een semantisch valstrik. Maag en alvleesklier delen dezelfde pariëtale projectie, in de holte van de bovenbuik. Alleen de locatie biedt geen uitsluitsel tussen een banale gastralgie en een beginnende alvleesklieraandoening. Het zijn het gedrag van de pijn, de bijbehorende symptomen en de biologische markers die de klinicus richting geven.
Uitstraling en kinetiek van de hoge buikpijn
Een maagpijn blijft doorgaans anterior en gelokaliseerd in het epigastrium. Ze fluctueert met de voeding: verergerd nuchter bij een duodenale ulcus, getriggerd door de maaltijd bij gastritis. De positie van het lichaam verandert het niet significant.
De alvleesklierpijn onderscheidt zich door zijn doorstralende uitstraling naar de rug, vaak beschreven als een band die de buik doorkruist. Ze verergert in rugligging en kan verminderen wanneer de patiënt zich naar voren buigt, met gebogen knieën. Dit posturale gedrag wijst sterk in de richting van de alvleesklier, zelfs wanneer de pijn precies op dezelfde plek zit als die van gastro-oesofageale reflux.
De kinetiek is net zo belangrijk als de topografie. Een maagpijn evolueert in korte aanvallen, vaak verlicht door een antacidum. Een acute alvleesklierpijn ontwikkelt zich binnen enkele uren, bereikt een plateau van hoge intensiteit en blijft meerdere dagen aanhouden zonder te reageren op antacida. Het is dit continue en refractaire karakter dat moet waarschuwen.
Om de pijn van maag en alvleesklier te onderscheiden, moeten dus drie criteria worden gecombineerd: de richting van de uitstraling, de invloed van de houding en de respons op klassieke symptomatische behandelingen.

Geassocieerde spijsverteringssymptomen: misselijkheid, braken en transit
Misselijkheid en braken vergezellen beide soorten pijn, wat vaak het plaatje vertroebelt. Het verschil zit in hun intensiteit en context.
Bij maagklachten (gastritis, ulcus, reflux) is de misselijkheid gematigd. Het braken verlicht soms de pijn. De retrosternale branderigheid en zure regurgitatie wijzen op de slokdarm en de maag. De transit blijft doorgaans normaal.
Bij acute pancreatitis zijn de braken ernstig en verlichten ze de pijn niet. De buik wordt gevoelig, soms opgeblazen. Koorts kan optreden, vergezeld van tachycardie. Een vaak onderschatte aanwijzing in populaire artikelen: chronische pancreatitis veroorzaakt vette, bleke en stinkende ontlasting (steatorroe), wat wijst op een enzymdeficiëntie in de vetvertering. Deze wijziging in de transit, samen met een geleidelijke gewichtsverlies, komt niet voor bij klassieke maagpathologieën.
- Retro-sternale branderigheid en zure regurgitatie: maag- of slokdarmoriëntatie
- Refractaire braken met aanhoudende pijn en koorts: verdenking van acute pancreatitis
- Vette ontlasting met geleidelijk gewichtsverlies: exocriene pancreasinsufficiëntie te onderzoeken
- Icterus (geelzucht) geassocieerd met hoge pijn: bilio-pancreatische aandoening, urgente consultatie
Serum lipase en grenzen van de biologische evaluatie
De bepaling van de serum lipase is de referentie biologische marker om een acute pancreatitis te bevestigen. Een verhoging van meer dan drie keer de normale waarde, samen met een compatibele buikpijn, is voldoende om de diagnose te stellen zonder onmiddellijke beeldvorming.
Een vaak verkeerd begrepen punt: het lipase-niveau correleert niet met de ernst van de aanval. Een zeer hoge lipase betekent niet een ernstigere pancreatitis, en omgekeerd. De ernst wordt beoordeeld op klinische criteria (orgaanfalen, lokale complicaties) en niet alleen op basis van de biologie.
Bij maagpijn blijft de lipase normaal. Deze eenvoudige bepaling maakt het dus mogelijk om de twijfel weg te nemen wanneer de kliniek geen uitsluitsel biedt. We benadrukken dat deze evaluatie tot de arts behoort: een aanhoudende epigastrische pijn, niet verlicht door de gebruikelijke maatregelen, rechtvaardigt een snelle consultatie in plaats van een langdurige zelfmedicatie.

Acute pancreatitis: belangrijkste oorzaken en ernstige waarschuwingssignalen
De twee belangrijkste oorzaken van acute pancreatitis zijn galstenen en overmatig alcoholgebruik. Er zijn andere etiologieën (hypertriglyceridemie, medicijnen, auto-immuun oorzaken), maar deze twee factoren dekken de grote meerderheid van de gevallen.
De klinische context helpt bij de oriëntatie. Een plotselinge epigastrische pijn bij een patiënt met een voorgeschiedenis van galstenen roept een migratie van een steen op. Een pijn die optreedt na een aanzienlijke alcoholconsumptie over meerdere dagen wijst op een toxische oorsprong.
Bepaalde waarschuwingssignalen vereisen onmiddellijke ziekenhuisopname:
- Intense buikpijn met pariëtale verdediging en hoge koorts
- Icterus (gele verkleuring van de huid en ogen) geassocieerd met de pijn
- Benauwdheid of onwelzijn met hoge pijn, wat kan wijzen op een systemische complicatie
- Incoercibele braken die elke orale hydratatie verhindert
Deze presentaties overschrijden het kader van een eenvoudige gastralgie. Een hoge pijn vergezeld van benauwdheid, onwelzijn of geelzucht mag niet bij voorbaat aan de maag worden toegeschreven: het vereist een urgente evaluatie om een ernstige alvleesklier- of galblaasaandoening uit te sluiten.
Het onderscheid tussen maagpijn en alvleesklierpijn is gebaseerd op een reeks aanwijzingen, nooit op een enkele criteria. De dorsale uitstraling, de aanhoudendheid ondanks antacida, de verstoringen van de lipidetransit en de bepaling van de lipase vormen een samenhangend geheel dat de diagnose leidt. Bij een ongebruikelijke of langdurige epigastrische pijn blijft de medische consultatie de enige betrouwbare reflex.



